Pháp lý kinh doanh và chính sách thuế đối với ngành kinh doanh vận tải đường sắt |

PHÁP LÝ KINH DOANH VÀ CHÍNH SÁCH THUẾ ĐỐI VỚI NGÀNH KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG SẮT

Kinh doanh vận tải đường sắt là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo Luật Đầu tư 2025, sửa đổi, bổ sung 2026. Từ ngày 01/01/2026, ngành này được điều chỉnh bởi Luật Đường sắt 2025 và Nghị định 16/2026/NĐ-CP (hiệu lực từ 14/01/2026). Chủ thể kinh doanh phải là doanh nghiệp; điều kiện kinh doanh chủ yếu là điều kiện về bộ máy và nhân sự phụ trách. Tại thời điểm đăng ký doanh nghiệp không cần phải đáp ứng các điều kiện kinh doanh.

Ngành này không có thủ tục cấp giấy phép, giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh vận tải đường sắt; doanh nghiệp tự bảo đảm và duy trì điều kiện khi bắt đầu hoạt động và chịu sự thanh tra, kiểm tra của cơ quan nhà nước. Trong quá trình hoạt động, doanh nghiệp cần lưu ý: phương tiện giao thông đường sắt, nhân viên đường sắt, bảo hiểm hành khách, giá vé và chính sách giảm giá vé, vận tải hàng nguy hiểm, quan hệ với doanh nghiệp kinh doanh kết cấu hạ tầng, khai thuế,… theo quy định.

Cơ sở pháp lý

– Luật Đầu tư 2025 (Luật số 143/2025/QH15);

– Nghị quyết 66.17/2026/NQ-CP sửa đổi Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện (áp dụng từ 01/7/2026 đến hết 28/02/2027);

– Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

– Nghị định 16/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Đường sắt;

– Nghị định 81/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đường sắt;

– Luật Doanh nghiệp 2020 (sửa đổi, bổ sung năm 2025);

– Nghị định 168/2025/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp;

– Quyết định 36/2025/QĐ-TTg về hệ thống ngành kinh tế Việt Nam;

Giải thích từ ngữ

– Kinh doanh vận tải đường sắt là ngành, nghề kinh doanh có điều kiện, bao gồm kinh doanh vận tải hành khách, hành lý, hàng hóa trên đường sắt.[1]

– Kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt là ngành, nghề kinh doanh có điều kiện riêng (quản lý, bảo trì kết cấu hạ tầng, điều hành giao thông vận tải đường sắt), không bao gồm trong ngành kinh doanh vận tải đường sắt.[2]

– Giá vé là khoản tiền hành khách trả cho doanh nghiệp để được vận chuyển; phụ phí là khoản tiền thu thêm ngoài giá vé. Trên đường sắt quốc gia, doanh nghiệp vận tải đường sắt tự quyết định và chịu trách nhiệm về phụ phí.[3]

I. ĐĂNG KÝ KINH DOANH VÀ ĐIỀU KIỆN KINH DOANH ĐỐI VỚI NGÀNH KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG SẮT

1. Đăng ký kinh doanh

1.1. Thủ tục đăng ký kinh doanh

Kinh doanh vận tải đường sắt là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.[4] Luật Đường sắt 2025 giao “Chính phủ quy định điều kiện kinh doanh vận tải đường sắt”.[5] Theo Nghị định 16/2026/NĐ-CP, điều kiện đầu tiên là doanh nghiệp “được thành lập theo quy định của pháp luật”.[6]

Như vậy, chủ thể kinh doanh vận tải đường sắt là doanh nghiệp; hộ kinh doanh, cá nhân không được kinh doanh vận tải đường sắt. Cơ quan cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp là Cơ quan đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính nơi doanh nghiệp đặt trụ sở chính.[7]

1.2. Mã ngành nghề kinh doanh

Căn cứ theo Quyết định 36/2025/QĐ-TTg về hệ thống ngành kinh tế Việt Nam, kinh doanh vận tải đường sắt thuộc nhóm 491 (Vận tải đường sắt):

4911: Vận tải hành khách đường sắt

Nhóm này gồm: Vận tải hành khách và/hoặc hàng hóa bằng tàu hỏa chạy trên mạng lưới đường sắt được trải rộng trên một vùng, một khu vực địa lý hoặc vận hành ở khoảng cách ngắn tại mạng đường sắt nội bộ.

Nhóm này cũng gồm: Vận tải hành khách bằng đường bộ trong nội thành, ngoại thành bằng tàu như: tàu điện ngầm, tàu điện chạy bằng tuyến đường ray trên mặt đất hoặc tuyến đường ray trên cao,… Đặc thù của các phương thức vận tải này là chạy trên các tuyến đường theo lịch trình, giờ cố định, các bến đỗ cố định để đón, trả khách.

Loại trừ:

– Các hoạt động liên quan như bẻ ghi được phân vào nhóm 52210 (Hoạt động dịch vụ hỗ trợ trực tiếp cho vận tải đường sắt);

– Duy tu, bảo dưỡng hệ thống đường sắt, được phân vào nhóm 52210 (Hoạt động dịch vụ hỗ trợ trực tiếp cho vận tải đường sắt).

49111: Vận tải hành khách đường sắt liên tỉnh

Nhóm này gồm:

– Vận tải hành khách bằng đường sắt liên tỉnh;

– Cung cấp dịch vụ lưu trú của toa ngủ và dịch vụ ăn uống cho hành khách trên tàu như một hoạt động không tách rời của công ty vận tải đường sắt.

Loại trừ:

– Vận tải hành khách bằng hệ thống đường sắt nội thành và ngoại thành được phân vào nhóm 49112 (Vận tải hành khách bằng hệ thống đường sắt ngầm hoặc đường sắt trên cao);

– Hoạt động của các nhà ga hành khách đường sắt được phân vào nhóm 52210 (Hoạt động dịch vụ hỗ trợ trực tiếp cho vận tải đường sắt);

– Cung cấp dịch vụ lưu trú của toa ngủ và dịch vụ ăn uống cho hành khách trên tàu được thực hiện bởi một đơn vị khác được phân vào nhóm 55909 (Cơ sở lưu trú khác chưa được phân vào đâu) và nhóm 56290 (Dịch vụ ăn uống khác).

49112: Vận tải hành khách bằng hệ thống đường sắt ngầm hoặc đường sắt trên cao

Nhóm này gồm: Vận tải hành khách bằng tàu điện chạy trên tuyến đường ray được xây dựng ngầm dưới mặt đất, trên mặt đất hoặc trên cao để đưa đón khách trong nội thành hoặc ngoại thành.

4912 – 49120: Vận tải hàng hóa đường sắt

Nhóm này gồm: Vận tải hàng hóa bằng đường sắt liên tỉnh, nội thành và ngoại thành.

Nhóm này cũng gồm:

– Vận tải hàng hóa bằng cáp treo;

– Dịch vụ kéo được cung cấp trên một khoảng cách dài.

Loại trừ:

– Lưu giữ hàng hóa và kho bãi được phân vào nhóm 5210 (Kho bãi và lưu giữ hàng hóa);

– Hoạt động của các nhà ga hàng hóa đường sắt được phân vào nhóm 52210 (Hoạt động dịch vụ hỗ trợ trực tiếp cho vận tải đường sắt);

– Các hoạt động liên quan như bẻ ghi được phân vào nhóm 52210 (Hoạt động dịch vụ hỗ trợ trực tiếp cho vận tải đường sắt);

– Bốc xếp hàng hóa nếu được thực hiện thay mặt cho người khác được phân vào nhóm 52241 (Bốc xếp hàng hóa ga đường sắt).

2. Điều kiện kinh doanh vận tải đường sắt

Doanh nghiệp kinh doanh vận tải đường sắt phải đáp ứng các điều kiện sau (tóm lược):[8]

– Doanh nghiệp “được thành lập theo quy định của pháp luật”;

– Doanh nghiệp “có bộ phận chuyên môn về tổ chức vận tải đường sắt, an toàn vận tải đường sắt”;

– Người phụ trách bộ phận tổ chức vận tải: có trình độ đại học trở lên thuộc chuyên ngành kinh tế vận tải, khai thác vận tải hoặc logistics và có ít nhất 03 năm làm việc tại doanh nghiệp kinh doanh vận tải đường sắt;

– Người phụ trách bộ phận an toàn vận tải: có trình độ đại học trở lên thuộc chuyên ngành khai thác vận tải, cơ khí đầu máy toa xe, thông tin tín hiệu hoặc xây dựng công trình giao thông và có ít nhất 03 năm làm việc tại doanh nghiệp kinh doanh vận tải đường sắt hoặc doanh nghiệp bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt.

Ngoài điều kiện kinh doanh, doanh nghiệp kinh doanh vận tải hành khách phải mua bảo hiểm cho hành khách: “Doanh nghiệp kinh doanh vận tải hành khách phải mua bảo hiểm cho hành khách”.[9]

3. Kiểm tra việc đáp ứng điều kiện

Pháp luật đường sắt hiện hành không quy định thủ tục cấp giấy phép hoặc giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh vận tải đường sắt. Việc đáp ứng điều kiện được kiểm tra thông qua thanh tra, kiểm tra chuyên ngành của Bộ Xây dựng (đối với đường sắt quốc gia, đường sắt chuyên dùng có nối ray với đường sắt quốc gia) và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (đối với đường sắt địa phương).[10] Không bố trí bộ phận hoặc người phụ trách đủ điều kiện bị xử phạt (xem Mục III.7).

II. THUẾ ĐỐI VỚI NGÀNH KINH DOANH VẬN TẢI ĐƯỜNG SẮT

1. Đối với doanh nghiệp

1.1. Thuế Thu nhập doanh nghiệp

Tùy theo mức doanh thu trong năm mà doanh nghiệp sẽ chịu thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) khác nhau:

– Thuế suất 15% áp dụng đối với doanh nghiệp có tổng doanh thu năm không quá 03 tỷ đồng;[11]

– Thuế suất 17% áp dụng đối với doanh nghiệp có tổng doanh thu năm từ trên 03 tỷ đồng đến không quá 50 tỷ đồng;[12]

– Thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp là 20% đối với doanh nghiệp có tổng doanh thu năm trên 50 tỷ đồng.[13]

Một số chính sách ưu đãi thuế TNDN:

Chính sách miễn thuế TNDN 03 năm đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa thành lập mới[14]

https://thuvienso.org.vn/viewer.php?fileId=MWU5dzE0enBMMzRSdmxISkMwTmN5UV9tcWFTanlIZnhzTHI2MWZsQTBQRUU%3D

Chính sách miễn thuế TNDN cho doanh nghiệp có doanh thu năm từ 01 tỷ đồng trở xuống[15]

https://thuvienso.org.vn/viewer.php?fileId=MTlJOTBwbFQ2N0VLRGlOTXdVU2FkUUhzaFROOVhYQTlBWVJkV29rY05wOWM%3D

Giảm 30% số thuế TNDN phải nộp của kỳ tính thuế năm 2026 và năm 2027 đối với doanh nghiệp, tổ chức có mức doanh thu hằng năm của năm 2026, năm 2027 không quá 10 tỷ đồng[16]

https://thuvienso.org.vn/viewer.php?fileId=MTRPVlJfdlZIQkEwS3FRb3Yza2RuWTVlbnI2LUFYZHpncmRlN3NET0gyaEU%3D

1.2. Thuế giá trị gia tăng (GTGT):

– Vận tải hành khách, hành lý, hàng hóa bằng đường sắt trong nước áp dụng thuế suất 10%;[17] từ ngày 01/7/2025 đến hết ngày 31/12/2026 được giảm còn 8% (dịch vụ vận tải không thuộc Phụ lục I, II, III Nghị định 174/2025/NĐ-CP).[18]

– Vận tải liên vận quốc tế (hành khách, hàng hóa từ Việt Nam ra nước ngoài hoặc ngược lại) áp dụng thuế suất 0% nếu đáp ứng điều kiện về hợp đồng vận tải và chứng từ thanh toán.[19]

2. Đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh

Không áp dụng. Chủ thể kinh doanh vận tải đường sắt là doanh nghiệp được thành lập theo quy định của pháp luật,[20] hộ kinh doanh, cá nhân không được kinh doanh vận tải đường sắt nên không phát sinh chính sách thuế đối với hộ kinh doanh trong ngành này.

III. MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ TRONG QUÁ TRÌNH HOẠT ĐỘNG

1. Phương tiện giao thông đường sắt

Đầu máy, toa xe, phương tiện chuyên dùng đường sắt tham gia giao thông phải được đăng ký, cấp giấy chứng nhận chất lượng an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường, kiểm định định kỳ theo quy định; doanh nghiệp chỉ đưa vào khai thác phương tiện còn hiệu lực chứng nhận.[21]

2. Nhân viên đường sắt trực tiếp phục vụ chạy tàu

Nhân viên đường sắt trực tiếp phục vụ chạy tàu (lái tàu, phụ lái tàu, trưởng tàu, nhân viên điều độ, gác chắn,…) phải có văn bằng, chứng chỉ chuyên môn phù hợp, đủ điều kiện sức khỏe; lái tàu phải có giấy phép lái tàu. Doanh nghiệp phải tổ chức sát hạch, kiểm tra định kỳ và giao kết hợp đồng lao động, đóng bảo hiểm theo quy định.[22]

3. Giá vé, phụ phí và giảm giá vé

– Trên đường sắt quốc gia, doanh nghiệp quyết định giá vé hành khách trong nước trong phạm vi khung giá/giá tối đa do Nhà nước quy định; giá vé trên đường sắt địa phương do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định; doanh nghiệp quyết định và chịu trách nhiệm về phụ phí;[23]

– Giảm giá vé cho đối tượng chính sách: giảm 90% cho người hoạt động cách mạng trước ngày 19/8/1945 và Bà mẹ Việt Nam anh hùng; giảm 30% cho người có công với cách mạng khác; người khuyết tật, người cao tuổi theo pháp luật chuyên ngành; mức giảm tính trên giá vé thực tế của loại chỗ, loại tàu hành khách sử dụng;[24]

– Doanh nghiệp có thể mở rộng đối tượng miễn, giảm vé (ví dụ trẻ em) và tự quyết định mức giảm; một người thuộc nhiều đối tượng chỉ được hưởng một mức giảm cao nhất; hành khách phải xuất trình giấy tờ chứng minh khi mua vé.[25]

4. Vận tải phục vụ nhiệm vụ đặc biệt, hàng nguy hiểm, hàng siêu trường, siêu trọng

Doanh nghiệp phải thực hiện vận tải phục vụ nhiệm vụ đặc biệt, an sinh xã hội khi được huy động; vận tải hàng nguy hiểm, hàng siêu trường, siêu trọng phải tuân thủ quy định riêng về đóng gói, xếp dỡ, áp tải và phương án vận tải.[26]

5. Quan hệ với doanh nghiệp kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt

Doanh nghiệp vận tải đường sắt sử dụng kết cấu hạ tầng đường sắt phải ký hợp đồng với doanh nghiệp kinh doanh kết cấu hạ tầng (hoặc tổ chức được giao quản lý), nộp phí/giá sử dụng kết cấu hạ tầng và chạy tàu theo biểu đồ chạy tàu, lệnh điều hành giao thông vận tải đường sắt.[27]

6. Bảo hiểm và bồi thường

Doanh nghiệp kinh doanh vận tải hành khách phải mua bảo hiểm cho hành khách; đối với hàng hóa, hành lý ký gửi, doanh nghiệp chịu trách nhiệm bồi thường mất mát, hư hỏng theo hợp đồng vận tải và giới hạn trách nhiệm theo quy định của Chính phủ.[28]

7. Xử phạt vi phạm hành chính

– Phạt tiền từ 10 đến 20 triệu đồng đối với doanh nghiệp kinh doanh vận tải đường sắt không bố trí người phụ trách tổ chức vận tải, người phụ trách an toàn vận tải hoặc bố trí người “không đủ điều kiện theo quy định”;[29]

– Phạt tiền từ 20 đến 30 triệu đồng đối với doanh nghiệp không có bộ phận tổ chức vận tải hoặc bộ phận an toàn vận tải theo quy định;[30]

– Không thực hiện đúng quy định về giảm giá vé cho đối tượng chính sách bị phạt từ 5 đến 10 triệu đồng; vi phạm quy định về vận tải phục vụ nhiệm vụ đặc biệt, an sinh xã hội, hàng siêu trường, siêu trọng, hàng nguy hiểm bị phạt từ 10 đến 20 triệu đồng.[31]

IV. MỘT SỐ CÂU HỎI THƯỜNG PHÁT SINH

Câu 1. Doanh nghiệp vận tải đường sắt có phải xin giấy phép trước khi chạy tàu không?

Không có thủ tục cấp giấy phép kinh doanh vận tải đường sắt; doanh nghiệp phải tự bảo đảm điều kiện tại Điều 35 Nghị định 16/2026/NĐ-CP và các điều kiện về phương tiện, nhân viên đường sắt trước khi đưa tàu vào khai thác.[32]

Câu 2. Người phụ trách an toàn vận tải có thể kiêm nhiệm người phụ trách tổ chức vận tải không?

Nghị định 16/2026/NĐ-CP yêu cầu doanh nghiệp có hai bộ phận chuyên môn riêng (tổ chức vận tải và an toàn vận tải) với tiêu chuẩn chuyên ngành khác nhau;[33] việc bố trí một người phụ trách cả hai bộ phận có rủi ro bị xác định là không đáp ứng điều kiện, doanh nghiệp nên bố trí hai người riêng biệt.

Câu 3. Doanh nghiệp kinh doanh vận tải đường sắt có được tự quyết định giá vé không?

Trên đường sắt quốc gia, doanh nghiệp tự quyết định giá vé hành khách trong nước nhưng trong phạm vi giá tối đa do Nhà nước quy định; trên đường sắt địa phương, giá vé do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định.[34]

[1]Khoản 1 Điều 49 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[2]STT 60 Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện tại Phụ lục IV Luật Đầu tư 2025 được sửa đổi bởi Nghị quyết 66.17/2026/NQ-CP;

[3]Khoản 2, khoản 3 Điều 49 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[4]STT 59 Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện tại Phụ lục IV Luật Đầu tư 2025 được sửa đổi bởi Nghị quyết 66.17/2026/NQ-CP;

[5]Khoản 7 Điều 49 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[6]Điều 35 Nghị định 16/2026/NĐ-CP;

[7]Khoản 1 Điều 20 Nghị định 168/2025/NĐ-CP;

[8]Điều 35 Nghị định 16/2026/NĐ-CP;

[9]Khoản 4 Điều 49 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[10]Khoản 5, khoản 6 Điều 49 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[11]Khoản 2 Điều 10 Luật thuế thu nhập doanh nghiệp 2025;

[12]Khoản 3 Điều 10 Luật thuế thu nhập doanh nghiệp 2025;

[13]Khoản 1 Điều 10 Luật thuế thu nhập doanh nghiệp 2025;

[14]Khoản 4 Điều 10 Nghị quyết 198/2025/QH15; Nghị định 20/2026/NĐ-CP;

[15]Nghị định 320/2025/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định 141/2026/NĐ-CP;

[16]Nghị quyết 43/2026/QH16; Nghị định 398/2026/NĐ-CP;

[17]Khoản 3 Điều 9 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024 (Luật số 48/2024/QH15);

[18]Nghị quyết 204/2025/QH15; Điều 1 Nghị định 174/2025/NĐ-CP;

[19]Khoản 1 Điều 9 Luật Thuế giá trị gia tăng 2024; Nghị định 181/2025/NĐ-CP;

[20]Điều 35 Nghị định 16/2026/NĐ-CP;

[21]Điều 47 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[22]Điều 48 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[23]Khoản 2, khoản 3 Điều 49 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[24]Điều 39, Điều 40 Nghị định 16/2026/NĐ-CP;

[25]Điều 41 Nghị định 16/2026/NĐ-CP;

[26]Điều 50 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[27]Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15); Nghị định 16/2026/NĐ-CP;

[28]Khoản 4, khoản 7 Điều 49 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[29]Điểm a khoản 1 Điều 35 Nghị định 81/2026/NĐ-CP;

[30]Điểm a khoản 2 Điều 35 Nghị định 81/2026/NĐ-CP;

[31]Điều 36 Nghị định 81/2026/NĐ-CP;

[32]Điều 35 Nghị định 16/2026/NĐ-CP; Điều 47, Điều 48 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

[33]Điều 35 Nghị định 16/2026/NĐ-CP;

[34]Khoản 2 Điều 49 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15);

KHUYẾN NGHỊ CỦA LUẬT 3S:

[1] Đây là Bài viết khái quát chung về vấn đề pháp lý mà quý Khách hàng, độc giả của Luật 3S đang quan tâm, không phải ý kiến pháp lý nhằm giải quyết trực tiếp các vấn đề pháp lý của từng Khách hàng. Do đó, bài viết này không xác lập quan hệ Khách hàng – Luật sư, và không hình thành các nghĩa vụ pháp lý của chúng tôi với quý Khách hàng.

[2] Nội dung bài viết được xây dựng dựa trên cơ sở pháp lý là các quy định pháp luật có hiệu lực ngay tại thời điểm công bố thông tin, đồng thời bài viết có thể sử dụng những kiến thức hoặc ý kiến của các chuyên gia được trích dẫn từ nguồn đáng tin cậy (nếu có). Tuy nhiên, lưu ý về hiệu lực văn bản pháp luật được trích dẫn trong bài viết có thể đã thay đổi hoặc hết hiệu lực tại thời điểm hiện tại mà mọi người đọc được bài viết này. Do đó, cần kiểm tra tính hiệu lực của văn bản pháp luật trước khi áp dụng để giải quyết các vấn đề pháp lý của mình hoặc liên hệ Luật 3S để được tư vấn giải đáp.

[3] Để được Luật sư, chuyên gia tại Luật 3S hỗ trợ tư vấn chi tiết, chuyên sâu, giải quyết cho từng trường hợp vướng mắc pháp lý cụ thể, quý Khách hàng vui lòng liên hệ Luật 3S theo thông tin sau: Hotline: 0363.38.34.38 (Zalo/Viber/Call/SMS) hoặc Email: info.luat3s@gmail.com

[4] Dịch vụ pháp lý tại Luật 3S:

Pháp lý kinh doanh và chính sách thuế đối với ngành kinh doanh vận tải đường sắt

09

Th11